Bu yazıların ilkinden beri bir cümleyi tekrar ediyoruz: Peygamber’in olmadığı bir denklemde her şey eksik kalır. Ahmet Ayhan Çitil Hoca, Teklif dergisinin “Gerçeklik” sayısında bu cümleyi bir adım öteye taşıyor1. Ona göre mesele Peygamber’i bir denkleme eklemek değil, denklemi onun etrafında yeniden kurmak. Asıl soru, Nebî’nin gerçekliğin neresinde durduğu değil, içinde Nebî’nin var olduğu bir gerçekliğin nasıl tasavvur edileceğidir.
Hoca bu soruya Platon’dan geliyor. Önce o yolu izlemek gerekiyor, çünkü her basamak bir sonrakinin zeminini hazırlıyor.
I · Platon’un gizli sorusu
Felsefe tarihinin belki en büyük ayrılığı Platon ile Aristoteles arasındadır. Gerçek olan duyulardan bağımsız idealar mıdır, yoksa duyulur dünyaya gömülü cevherler mi? Platon bu tartışmayı devlerle tanrılar arasında hiç bitmeyen bir savaşa benzetir.
Ama Hoca, bu savaşın arkasında başka bir soru görüyor. Platon neden diyalog yazdı? Çünkü her sahnenin ortasına bir bilgeyi, Sokrates’i koymak istiyordu. Diyalogların tamamı bir bilgenin portresidir. O hâlde Platon’un asıl sorusu şuydu: İçinde Sokrates gibi bir bilgenin var olduğu gerçeklik nasıl tasavvur edilebilir? İdealar bu sorunun cevabıdır. Bilge, sıradan insanın göremediğini görendir; görebilmesi için de görülecek bir hakikatin, iyi’nin ideasının var olması gerekir. Platon’un yolu bir fikirle değil, bir insanla karşılaşmakla başladı: Atina’nın idam ettiği hocasıyla.
Aristoteles’in itirazı da yalnızca idealara değil, bilgenin ayrıcalıklı bakışınadır. Ona göre normlar herkesin katılabildiği akli bir tartışmayla bulunur; gençler bir bilgeye tutulmakla değil, dünyadaki varlıkları incelemekle meşgul olmalıdır. Hoca’ya göre bu kavganın konusu aslında gençlerin ruhudur. Bir gerçeklik tasavvuru, içinde kimin var olabileceğine dair verilmiş bir karardır.
II · Muallim-i Sânî’nin yanlışı
Bu ayrılığa en yakından temas eden Müslüman filozof Fârâbî oldu. Hakikatin bilinmesini felsefenin amacı saydı ve bunu bir ayrıcalık olarak gördü. Nübüvveti ise başka bir düzleme, siyasete yerleştirdi. Aristoteles’in faal akıl ile muhayyile ayrımını alıp yerine Cebrâil ile Nebî’yi koydu: Nebî, faal aklın bildiğini hayal gücüyle insanlara somutlaştıran kişi oldu. Ömer Türker Hoca’nın filozofların mesuliyet teorisi dediği şemanın bir parçasıydı bu.
Hoca’ya göre Fârâbî’nin asıl yanlışı, bir bilgenin içinde var olduğu gerçekliği esas alıp Nebî’yi onun içine yerleştirmeye çalışmasıydı. Bu yerleştirmenin bedeli sonra ödendi. Klasik metafizik modern çağda geçerliliğini yitirince, ona yaslanan nübüvvet anlayışı da yersiz kaldı. Müslümanlar yeni gerçeklik anlayışlarıyla nasıl bağ kuracaklarını bilemedi; bir gerçeklik sıkıntısı bir gerçeklik krizine dönüştü ve geriye çoğu zaman yalnızca “inanıyorum, o kadar” diyen bir fideizm kaldı. Nebî’yi hazır bir gerçekliğe sığdırmaya çalışan, o gerçeklik yıkılınca onu da enkazın altında bırakır.
III · Soruyu değiştirmek
Ama Hoca soruyu değiştirmeden önce bir yol ayrımına işaret ediyor. Klasik metafizik nübüvvetle ilgili meseleleri nihaî olarak çözemedi; modern düşünce de ayrıcalıklı bir bakış noktası fikrini neredeyse savunulamaz hâle getirdi. İkisi birleşince İslam dünyasındaki gerçeklik sıkıntısı bir gerçeklik krizine dönüştü. Bu krizin kolay çıkışı fideizmdir: imanı akıldan ayırıp gerçeklik tartışmasından çekilmek. Hoca fideizmi külliyen reddetmiyor, ama onun İslam’ın bütün insanlık için bir hakikat içerdiği iddiasından kısmen de olsa vazgeçmek anlamına geldiğini söylüyor ve ehl-i rey yolunda devam etmeyi seçiyor. Yani imanı korumak için akıldan çekilmiyor; aklı Nebî’nin etrafında yeniden kuruyor.
Hoca’nın önerisi sade ve cesur: Platon’un sorusunu sormaya devam edelim, ama bu sefer Nebî için. İçinde Hz. Muhammed’in (s.a.v.) var olduğu gerçeklik nasıl tasavvur edilebilir? Bu soru Platon’unkinden çetindir, çünkü yalnızca nübüvvetin gerekçesini değil, belirli bir şahsın, bir insan olarak var olmasını esas alır. Ama kıymeti de buradadır. Bizi önce bir gerçeklik anlayışı edinip sonra nübüvveti onun sınırlarına uydurmaya çalışan savunmacı tavırdan kurtarır. Müslüman için nübüvvet bir gerçektir; mesele bu gerçeğe tutunarak gerçekliğin bütünüyle bağ kurmaktır.
Hoca çıkış noktası olarak “Sen olmasaydın âlemleri yaratmazdım” sözünü alıyor. Bu sözün lafzı hadis âlimlerince sabit görülmez, ama Aliyyülkārî gibi âlimler mânasının sahih olduğunu söylemiştir2. O mânanın Kur’an’daki sağlam zemini ise şu âyettir:
وَمَا اَرْسَلْنَاكَ اِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَم۪ينَ
Ve mâ erselnâke illâ rahmeten li’l-âlemîn
Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.
Enbiyâ, 107
Âlemlerle Nebî arasındaki bağ buradan kurulur: o, âlemlere gönderilmiş bir rahmettir. Hoca’nın ifadesiyle Hz. Muhammed (s.a.v.), filozofların yalnızca düşünülür âlemde var saydığı ideali bu dünyada bir hayat olarak yaşamış kâmil bir insandır. Felsefenin ulaşılmaz saydığı ideal, burada bir şahsiyet olarak aramızdadır.
Ama Hoca’nın tarifinde bir kelime daha var ve belki en önemlisi o. Hz. Muhammed (s.a.v.) yalnızca kâmil bir insan değil, ilâhî muhabbete mazhar olabilen kâmil bir insandır. “Levlâk” sözünün özü de budur: âlem bir ilkenin değil, bir sevilenin hatırına yaratılmıştır. Platon’un bilgesi ideayı gören biriydi; Nebî ise görmenin ötesinde sevilendir. Gerçekliğin merkezinde bir ilke değil, bir sevgili durur. Yunus yazısında “hitabı getiren sevilen olur” demiştik; Çitil Hoca aynı hakikati varlık tarafından söylüyor.
IV · Beş sonuç
Hoca bu sorudan beş sonuç çıkarıyor. Her biri bu yazı dizisinde bir yere dokunuyor:
Birincisi, bu bakış insan-merkezci değildir. Bütün gerçekliği bir insanın şahsına bağlamıyor; o insanda görünen idealin perspektifinden bütün varlığı seyrediyor. Âlemdeki her şey o ideale yakınlığı ya da ondan eksilmesiyle anlaşılır. İkincisi, toplumu canlıya, canlıyı fiziğe indiren bakış tersine döner: Nebî bir canlı olarak yaşadığına göre canlılık fizikten türetilemez. Bunu bir laboratuvar yöntemi olarak değil, varlıkların sıralamasına dair bir iddia olarak okumak gerekir. Üçüncüsü, Descartes’ın “düşünen ben”i dış dünyaya bu ideale uğramadan ulaşamaz. Görgün Hoca’nın “varlığını bildi, kendini bilmedi” teşhisi burada başka bir kapıdan doğrulanıyor.
Dördüncüsü, gerçekliğin kavramlara sığmayan bir öyküsel boyutu vardır. Hz. Muhammed (s.a.v.) bir kavram değildir; bütün varlıkların macerasının içinde döndüğü sahnenin merkezindeki kâmil insandır. O sahneyi anlamak yalnızca önermelerle değil, vahyedilmiş kıssalarla mümkündür. Yunus yazısında “kavramın bıraktığı yerden imge devam eder” demiştik; Hoca bunun varlık tarafını söylüyor. Beşincisi, ideal olan sınırları bilir ve asla zulme vesile olmaz. Bu yüzden ideali esas alan bir gerçeklik tasavvuru da incelikle kurulmalı, incelikleri görünür kılmalıdır.
Bu beşi birlikte okununca bir şey açıkça görünüyor. Hz. Muhammed (s.a.v.) bir kavram değil, kavramların sığmadığı bir hayattır; gerçekliği onun etrafında düşünmek, düşünceyi bir şahsiyetin ölçüsüne vurmaktır.
Sonuç
Bu yazı dizisi bir soruyla başladı ve her yazıda o soru biraz daha merkeze yaklaştı. Görgün Hoca ölçüyü kaybettiğimizi, Fazlıoğlu Hoca var olanın bilgimizden fazla olduğunu, Türker Hoca teklifin ancak bir hitapla tamamlandığını söyledi. Yunus bütün bunları imgeye çevirdi. Çitil Hoca ise son adımı atıyor: ölçü de, fazla da, hitap da bir şahsiyette toplanır ve gerçekliğin kendisi o şahsiyetin etrafında anlam kazanır.
Hoca bu işin bir kişinin yapabileceği bir iş olmadığını da söylüyor. Dağınık çabaların tevhid edilmesi gerekiyor; bugünün diliyle, ümmetin herkesin katkısına açık bir “açık kod” çalışması.
Hoca bir adım daha atıyor. Bu ortak çaba tek bir devlet düzeninde var olmayı gerektirmez; farklı coğrafyalarda, farklı yönetimler altında yaşayanlar da aynı gerçekliğin parçası olarak, aynı sahneyi paylaşarak var olabilir. Ama çaba başarıya ulaştığı ölçüde tek bir devletin kuruluşunun şartlarını hazırlayabilir. Sıralama önemli: önce ortak bir gerçeklik tasavvuru, sonra siyaset. Devlet bu çabanın şartı değil, olsa olsa meyvesidir. Bu küçük defter de o çabanın bir satırı olmaya talip.
Hoca yazısını bir beyitle bitiriyor. Bu dizinin de en iyi özeti o:
Neyleyim gerçekliği, neyleyim varlığı
İçinde var olan Nebî olmayınca
Ahmet Ayhan Çitil Hoca
Gerçeklik bir yapıdır; ama içinde kimin yaşadığına göre ev ya da harabe olur.
- Ahmet Ayhan Çitil, “İçinde Nebî’nin Var Olduğu Gerçeklik Nasıl Tasavvur Edilebilir?”, Teklif, sayı 2: Gerçeklik (Aralık 2023). ↩︎
- لولاك لما خلقت الأفلاك Sağânî bu sözü mevzu saymıştır. Aliyyülkārî, el-Esrârü’l-merfû‘a’da Sağânî’nin hükmünü naklettikten sonra “lâkin mânası sahihtir” der ve Deylemî’nin İbn Abbâs’tan rivayetini zikreder. Ayrıca bk. Aclûnî, Keşfü’l-hafâ. ↩︎
Bir yanıt yazın