Edebiyat, tarih, düşünce ve hikmet üzerine

Fazlanın Şahidi: Varlık Bağı, Bilgi Bağı ve Vahiy

·

Teklif dergisinin “Gerçeklik” sayısında Tahsin Görgün Hoca hakikati bir mesele olarak soruyordu; onun yazısı üzerine bir önceki yazıda durmuştuk. Aynı sayıda İhsan Fazlıoğlu Hoca başka bir yerden başlıyor1. O, hakikati değil gerçekliği soruyor ve ona bir tarif veriyor: gerçeklik, varlık bağı ile bilgi bağının kesiştiği yerde kurulur.

Bu tarif ilk bakışta teknik görünür. Ama içinde, Görgün Hoca’nın teşhis ettiği krize bir cevap da saklı. Önce iki bağı anlamaya çalışayım.


Varlık bağı, insanın kendini Varlık’ın bir uzantısı olarak bulmasıdır. Bunu ispat etmeyiz; fıtrî bir sezgiyle, dolaysız olarak idrâk ederiz. Fazlıoğlu Hoca’nın ifadesiyle bu merhalede ne dil, ne mantık, ne de matematik devrededir. Kadim dil buna keşfî, şuhûdî, zevkî derdi. Bir önceki yazıda “hâl” dediğimiz şeyin varlık tarafındaki karşılığı bu olsa gerek.

Bilgi bağı ise ters yönde işler. Bu sefer Varlık, insanın idrâkinin bir uzantısı hâline gelir. İnsan inanır, düşünür, bilir, anlamlandırır; var olanı bilinene çevirir. Hoca bu çeviriyi tek bir satırla gösteriyor:

Mevcûd → İnsan → Malûm

İhsan Fazlıoğlu Hoca

Gerçeklik bu iki hareketin kesişiminde durur. Bağlardan biri unutulunca ne olduğunu da söylüyor. Varlık bağı unutulursa gerçeklik, insanın keyfince inşa ettiği bir oyuna döner. Bilgi bağı unutulursa insan, dünyayı yalnızca yansıtan edilgen bir aynaya indirgenir. Görgün Hoca’nın post-truth dediği manzara bence ilkinin adıdır. Varlıkla bağını kesmiş bir bilgi, ölçüsünü kaybeder ve gerçeklik, gücü yetenin yazdığı bir metne dönüşür.


İki bağın düğümlendiği yer insanın kendisidir. Fazlıoğlu Hoca yazısının merkezine bunu koyuyor ve kendini bilmekten başlayıp Varlık’a kadar uzanan bir merdiven kuruyor. Her basamak bir öncekinin uzantısı; o yüzden onları sırayla çıkmak gerekiyor.

I · Şehâdet

İlk basamak, insanın kendini bilmesidir. Burada kastedilen “kendi”, Descartes’ın dünyadan yalıtılmış düşünen cevheri değildir. İnsan bir topluluğun içine doğar. Terbiyeyle kişiliğini ve benliğini, talimle kimliğini ve bizliğini kazanır. Hoca bu bütünü Yunus Emre’nin kelimesiyle anıyor: kend’öz. İmam Fahreddin Râzî’nin “kişiye özel zâtın idrâki” dediği şey budur. Necmeddin Kâtibî de oradan şu ilkeye varır: Varlık’ın bilgisi, kendilik bilgisinin bir uzantısıdır. Görünen âlemi, yani Âlem-i Şehâdet’i bilmek için önce kendini bilmek gerekir. Önceki yazıda Görgün Hoca’nın tespitine dayanmıştık: Descartes varlığını bildi, kendini bilmedi. Fazlıoğlu Hoca bu “kendini bilmenin” içini dolduruyor.

II · Gayb

Kendini bilen insan, görünen âlemde durmaz. Fazlıoğlu Hoca’nın aktardığına göre Seyfuddin Ebherî, hocası Kâdî Adudüddin Îcî’nin el-Mevâkıf’ına yazdığı şerhte şunu söyler: âhiretin, meâdın bilgisi de kendilik bilgisinin bir uzantısıdır. Çünkü kendini bilen, yok olmaktan korkar. Kendilik bilinci sürekliliğini, ölümsüzlüğünü talep eder. İnsanın âhireti düşünmesi, kendini bilmesinin zorunlu bir sonucudur; kendini bilen, nereye gittiğini de sormak zorundadır.

III · Rab

Nereye gittiğini soran, kimden geldiğini de sorar. Üçüncü basamakta Hoca, Şeyh-i Ekber İbn Arabî’nin Fusûs’undaki cümleye dayanıyor: insanın kendine dair bilgisi, Rabbine dair bilgisinden önce gelir ve Rabbini bilmesi, kendini bilmesinin sonucudur. Burada kastedilen Allah’ın kendindeki varlığı değil, O’nun bizim tarafımızdan idrâkidir. Yaratılmış olarak kendini idrâk eden, Yaratan’ı idrâk etmeye yönelir. “Nefsini bilen Rabbini bilir” sözünün kalbi de budur.

IV · Mutlak

Son basamakta idrâk, mekânın ve zamanın sınırlarını aşmaya çalışır. Âlemin başlangıcından önceyi, bitişinden sonrayı, mutlakı, sonsuzu sorar. Fazlıoğlu Hoca burada bir delil çıkarıyor: idrâk her zaman bir şeyin idrâkidir. Mutlakı arayan bir idrâkin var olması, varlık bağının kendisinin fıtrî delilidir. Bu noktada idrâk kendini idrâk eder ve Hoca’nın deyişiyle bu düşünce, idrâk ile varlığı tevhid eder.

Basamakların zinciri şöyle: kendini bilen âhireti sorar, âhireti soran Rabbini arar, Rabbini arayan mutlakın kapısına varır. Merdivenin sonunda da başında olduğu gibi aynı kelime duruyor: tevhid.


Yazının bence en derin kavramı “fazla”. Malûm mevcûda benzer ama onunla aynı değildir. Ne kadar bilirsek bilelim, var olan bilgimize sığmaz; bir şey hep dışarıda kalır. Var olmak, bilinmekten her zaman fazladır.

Hoca bunu Batlamyus astronomisiyle örnekliyor. O sistem bin beş yüz yıl boyunca gökyüzünü bilgiye çevirdi. Yanlış değildi; belirli şartlarda yapılmış bir tercümeydi. Şartlar değişince tercüme de değişti, ama gökyüzü yerinde kaldı. Sayı da böyledir: sayma sayılarından karmaşık sayılara uzanan yol, ne sayının sabit bir özünden ne de aklın ona giydirdiği bir kalıptan çıkar.

Bu fikir bir tevazu ister. Bilgimiz hiçbir zaman var olanı tüketmez. Bir önceki yazıda “ulaşır mı bilmem ama yola vesile olur” demiştik. Fazlıoğlu Hoca aynı şeyi varlık tarafından söylüyor: bilinemeyen fazla, yolu açık tutar.


Fakat merdivenin üçüncü basamağı bir soru bırakıyor. Allah’ın idrâki, insanın kendini idrâk etmesinin bir uzantısıysa, insan Rabbini kendi suretinde tasavvur etmez mi? Feuerbach’ın vardığı yer tam da buydu: insan Tanrı’yı kendine benzetir, sonra o tasavvura tapar2. Hoca bu tehlikeyi görüyor; mutlak Varlık’ın her iki bağdan da müstağni olduğunu söylüyor. Fazla kavramı da bir emniyet sağlıyor, çünkü Varlık hiçbir tasavvura sığmaz.

Ama gelenek bize ikinci ve daha sağlam bir emniyet de verdi. Müstağni olan, kendini bildirmeyi seçti. Bilgi bağının bir de öbür yönü var: insandan Varlık’a değil, Hak’tan insana uzanan yön. Buna vahiy diyoruz. O hâlde Hoca’nın satırının yanına bir satır daha yazmak gerekiyor:

Hak → Resûl → İnsan

Vahyin yönü

Bu yolda iki bağın tam olarak çakıştığı yer Hz. Muhammed’dir (s.a.v.). Her namazda tekrar ettiğimiz şehadet bunu iki kelimeyle söyler:

أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ

Eşhedü enne Muhammeden abdühû ve resûlühû

Şahitlik ederim ki Muhammed O’nun kulu ve elçisidir.

Kelime-i şehadet

“Abd”, yani kul, varlık bağının en saf hâlidir: kendini Varlık’a bağlı ve ona muhtaç bilen insan. “Resûl”, yani elçi, bilgi bağının en yüksek açılımıdır: Hak’tan gelen bilgiyi taşıyan ve yaşayan insan. Abd varlık bağının, resûl bilgi bağının adıdır; ikisinin bir arada söylenmesi, gerçekliğin bir insanda tamamlandığını gösterir. Kulluk olmadan risalet bir iddia olur. Risalet olmadan kulluk ise sessiz kalır.

Merdiven de onda tamamlanır. Kendini en iyi bilen kul, âhireti en çok hatırlatan, Rabbini en çok tanıtan ve mutlakın sesini insanlara taşıyan odur. Dört basamağın her biri, onun hayatında yaşanmış bir hâl olarak bize gösterildi.


Fazlıoğlu Hoca yazısını iki fikirle bitiriyor. Birincisi: idrâkin idrâki, idrâk ile varlığı tevhid eder. İkincisi: fazlayı idrâk etmek, insanın faziletinin en derin zeminidir.

Bu iki cümle birlikte okununca bir önceki yazıyla birleşiyor. Orada tevhidi “lâ” ile “illâ” arasında bir yol olarak okumuştuk. Burada tevhid, iki bağın bir insanda buluşması ve o insanın, kendisine sığmayan fazlanın önünde edeple durmasıdır. Fazilet, bildiğinin bilmediğinden az olduğunu bilmekle başlar.

Gerçeklik, iki bağın kesiştiği o mütevazı yerdir. Hakikat ise o kesişimin ötesindeki fazlaya açık durmak ve o fazlanın kendini bildirdiği sesi duyabilmektir. İnsan bu sesi, onu ilk ve en kâmil hâliyle duyan ve yaşayanın izinden yürüyerek duyar.

  1. İhsan Fazlıoğlu, “Varlık Bağı ile Bilgi Bağının Etkinliğinin Kesişim Kümesi Olarak Gerçeklik”, Teklif, sayı 2: Gerçeklik (Aralık 2023). Kâtibî, Ebherî ve İbn Arabî atıfları Hoca’nın aktarımıyladır. ↩︎
  2. Ludwig Feuerbach, Das Wesen des Christentums (Leipzig 1841). ↩︎

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir