Edebiyat, tarih, düşünce ve hikmet üzerine

Benden İçeri: Üç Yazı, Bir Yunus

·

Teklif dergisinden üç Hoca’yı okuduk. Tahsin Görgün Hoca bize ölçüyü, İhsan Fazlıoğlu Hoca fazlayı, Ömer Türker Hoca da hitabı hatırlattı. Üç yazı da kavramla konuştu. Bu yazıda aynı yolu bir kez daha yürümek istiyorum, ama bu sefer kavramın değil imgenin diliyle. Yol arkadaşım Yunus Emre1.

Bu seçim bir tesadüf değil. Fazlıoğlu Hoca kendini bilmenin en derin hâlini anlatırken kelimeyi zaten Yunus’tan almıştı: kend’öz. Yunus’un yaptığı şey, felsefenin uzun cümlelerle söylediğini tek bir mısraya sığdırmak. Kavram düşüneni ikna eder; imge ise okuyanın içine yerleşir.


I · Ölçü: elif

Görgün Hoca’nın teşhisini hatırlayalım: modern insan kesinliği hakikatin ölçüsü yaptı ve sonunda ölçüsüz kaldı. Descartes varlığını bildi ama kendini bilmedi. Yunus bu teşhisi yedi yüz yıl önce, iki mısrayla koymuş:

İlim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir

Sen kendini bilmezsin, ya nice okumaktır

Yunus Emre

Aynı şiir bir adım daha ileri gidiyor ve okumanın amacını soruyor: kişinin Hakk’ı bilmesi. Bilmeden okunan ise “ha bir kuru emektir”. İlk yazıda “hâl olmadan ilim kâldır, laftan ibarettir” demiştik. Yunus buna kuru emek diyor; meyve vermeyen bir çaba.

Dört kitabın ma‘nisi bellidir bir elifte

Sen elifi bilmezsin, bu nice okumaktır

Yunus Emre

Ölçünün imgesi burada: elif. Dimdik, tek çizgi bir harf. Hat sanatında bütün harfler elifle ve onun nokta cinsinden boyuyla ölçülür. Yunus’un dört kitabı bir elife sığdırması, bütün bilginin tek bir ölçüye bağlı olduğunu söylemesidir. O ölçü de tevhiddir: bir. Yunus’ta ölçü bir kural listesi değil, bir eliftir; dimdik durur ve her harf ona göre yazılır.

II · Fazla: benden içeri

Elifi bilmek için insanın önce kendini bilmesi gerekir. Ama Yunus, kendini bilmeye kalkan herkesin çarptığı duvarı da gösteriyor:

Beni bende demen, bende değilem

Bir ben vardır bende benden içeri

Yunus Emre

Fazlıoğlu Hoca’nın en derin kavramı “fazla”ydı: var olan, bilinenden her zaman fazladır. Yunus bunu insanın kendisine uyguluyor. Bildiğim ben, olduğum benin tamamı değildir; bir ben daha vardır, benden içeri. Kendimi bildiğimi sandığım anda bile bir fazla dışarıda kalır. Mahlasımı da buradan aldım: derûn, yani iç. Yunus’un “benden içeri”si, Fazlıoğlu Hoca’nın “fazla”sının şiirdeki adıdır.

Bu fazla bir eksiklik değil, bir kapıdır. Yunus onu dışarıda aradıktan sonra içeride bulduğunu söyler: “Canlar canını buldum, ballar balını buldum.” Fazlıoğlu Hoca’nın varlık bağı, yani insanın kendini Varlık’ın bir uzantısı olarak fıtrî bir sezgiyle bulması, Yunus’ta bir bal tadıdır. İspat edilmez, tadılır. İlk yazıdaki halin şehadeti de budur.

III · Hitap: söz ve divan

İçeride bulunan, dışarıya sözle çıkar. Ömer Türker Hoca dili insana verilmiş ilâhî bir hediye olarak görüyordu; nesnelerin ikinci kez var olduğu bir idrâk vasatı. Yunus sözün gücünü şöyle söyler:

Söz ola kese savaşı, söz ola bitüre başı

Söz ola ağulu aşı bal ile yağ ide bir söz

Yunus Emre

Beytin yaygın okunuşu “söz ola kestire başı”dır, ama yazma nüshalarda “bitüre başı” geçer2. Buradaki “baş” yara demektir. Yani Yunus, sözün baş kestirdiğini değil, yarayı iyileştirdiğini söylüyor. Söz savaşı bitirebilir, yarayı kapatabilir, zehirli aşı bala ve yağa çevirebilir. Bu kadar güçlü bir hediyenin bir hesabı da vardır. Türker Hoca’nın üçüncü sorusu buydu: teklifin sonucunu kim bilir? Yunus’un cevabı bir divan, yani bir hesap günü:

Yunus Emre var yarına, koma bugünü yarına

Yarın Hakk’ın divanına çıkam Allah deyu deyu

Yunus Emre

Fazlıoğlu Hoca’nın merdiveninde kendini bilen âhireti soruyordu. Yunus soruyu sormakla kalmıyor; yarına hazırlanmayı bugüne çağırıyor. Söz bir hediyedir; hediyenin de hesabı sorulur.

Ve o divana nasıl çıkılacağını gösteren bir ad var. Yunus’un adıyla dilden dile dolaşan ilahi, bunu en sade hâliyle söyler3:

Canım kurban olsun senin yoluna

Adı güzel kendi güzel Muhammed

Yunus Emre’ye atfedilen ilahiden

Türker Hoca teklifin ayrıntısının ve sonucunun ancak bir Nebi’nin haberiyle bilinebileceğini söylüyordu. Yunus’ta bu bilgi bir aşka dönüşür. Hitabı getiren, aynı zamanda sevilen olur.


Sonuç

Üç Hoca’nın kavramları Yunus’ta üç imgeye dönüşüyor. Ölçü bir elif oluyor: tek, dimdik, her harfin ölçüsü. Fazla, “benden içeri” bir ben oluyor ve içeride bulunan bir bala dönüşüyor. Hitap ise iki yüzlü bir söz oluyor: yarayı saran, savaşı bitiren, ama yarın divanda hesabı sorulacak bir söz.

Bu buluşma bize bir şey daha söylüyor. Felsefe şiire dönüşünce hafiflemez; tam tersine yere iner, insanın içine yerleşir. Görgün Hoca’nın teşhis ettiği kriz, kavramların hayattan kopmasıydı. Yunus’un dili, kavramla hayatın hiç ayrılmadığı bir yerden konuşuyor. Belki de bugün aradığımız ölçü, böyle bir dilde saklıdır.

Kavramın bıraktığı yerden imge devam eder: ölçü elifte, fazla benden içeride, hitap sözde ve sözün hesabında yaşar.

  1. Beyitler günümüz Türkçesine yakın okunuşlarıyla verilmiştir. Eski imlâ için bk. Mustafa Tatçı, Yûnus Emre Dîvân-ı İlâhiyât (İstanbul: H Yayınları, 2014). ↩︎
  2. A. Azmi Bilgin, “Yunus’un Sözü”, Türk Dil Kurumu yayını. Yazarın tespitine göre beytin yazma ve matbu divan neşirlerindeki şekli: “Söz ola kese savaşı söz ola bitüre başı / Söz ola agulu aşı balıla yağ ide bir söz.” ↩︎
  3. Halk arasında Yunus Emre’ye atfedilerek okunan ilahiden. ↩︎

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir