Teklif dergisinin ilk sayısının başlığı “Mükellefiyet”. Ömer Türker Hoca o sayıda, İslam düşünce geleneğinden hareketle teklifin hakikatini soruyor1. Gelenekte bir noktada ittifak var: teklifin dayanağı akıldır. İnsan bilen, bildiğinin farkına varan ve bildiğini ayırt edebilen bir varlık olduğu için yaptıklarından sorumludur. Ayrılık, teklifin nasıl gerçekleştiğinde başlıyor. Teklif ya insanın varlığından doğar ya da ona bir hitap olarak gelir.
Bu yazıyı, bu dergiden okuduğumuz iki yazının devamı olarak düşünüyorum. Tahsin Görgün Hoca bize ölçüyü kaybetmenin krizini, İhsan Fazlıoğlu Hoca da varlık bağını ve bilgi bağını göstermişti. Ömer Türker Hoca ise ölçünün bize nasıl ulaştığını soruyor.
Hoca geleneği iki teoriye ayırıyor.
Birincisi Muallim-i Sânî Fârâbî’den Şeyhürreis İbn Sînâ’ya ve İbn Rüşd’e uzanan filozofların yoludur. Varlık, Zorunlu Varlık’tan bir feyz olarak taşar ve mertebe mertebe iner; insan bu silsilenin son halkasıdır. Hem bedeni hem de bedenden bağımsız bir nefsi olduğu için şehvetiyle aklı arasında bir gerilimde yaşar. Teklif bu gerilimin kendisidir: insan ya bu imkânı bir kazanca, bir kemâle dönüştürür ya da ondan mahrum kalır. Burada teklifi bir irade emretmez; insanın varlık mertebesi onu dayatır. Hoca buna mesuliyet teorisi diyor.
İkincisi kelâmcıların ve usulcülerin yoludur. Allah kâdir-i muhtardır, yani dilediğini dilediği gibi yaratır. Her varlığın O’nunla ilişkisi dolaysızdır. Dünya bir imtihan yeridir ve Allah iradesini insana bir peygamber aracılığıyla bildirir. Bu teorinin merkezinde ilâhî hitap vardır; Hoca bunun için hitap ve haber teorisi diyor.
Mesuliyet: varlıktan doğan teklif
Hitap: Hak’tan gelen teklif
İki teori
Fazlıoğlu Hoca’nın diliyle söylersek, birincisi varlık bağından, ikincisi ise bilgi bağının Hak’tan insana uzanan yönünden konuşuyor. Ömer Türker Hoca ikisini birbirinin karşısına koymakla yetinmiyor. Üç soru soruyor ve cevaplar, iki teorinin nerede buluştuğunu gösteriyor. Soruları sırayla izlemek gerekiyor, çünkü her biri bir öncekinin cevabından doğuyor.
I · Neden insan?
Bütün canlılar tercih yapar; hayvan da yiyeceğini seçer, yuvasını kurar. İnsanı farklı kılan, Hoca’nın “ikinci farkındalık” dediği şeydir: insan bildiğini bildiğinin de farkındadır. Bir nesneyi soyutlayabilir, tanımlayabilir, sorgulayabilir ve sınırlarını çizebilir. Zamanın ve mekânın içinde yaşadığı hâlde onları aşarak düşünebilir.
Hoca buradan cesur bir sonuç çıkarıyor: insanın bilinci, ilâhî bir bilince tekabül eder. İnsan, Allah’ın hitabına muhatap olabildiği için mükelleftir. Muhatap olamayan, mükellef de olamaz. Fazlıoğlu Hoca’nın “idrâkin idrâki” dediği şeyle burada karşılaşıyoruz: zamanı aşan bilinç hem varlık bağının delili hem de hitabın kapısıdır. Bir de unutulmaması gereken bir sonucu var bunun. Taşın, bitkinin, hayvanın insana karşı bir sorumluluğu yoktur, ama insanın onlara karşı sorumluluğu vardır. Mükellefiyet yalnızca Allah’a karşı değil, varlığın bütününe karşıdır.
II · İnsan kendini mükellef kılabilir mi?
Muhatap olabilen insan, hitap gelmeden de bir şey duyar mı? Hoca burada Eş‘arî kelâmcılardan ayrılıp İmam Mâtürîdî’nin ve Mu‘tezile’nin yanında duruyor. Sorumluluğu kavramak için en küçük bir uyarı yeter; o uyarının mutlaka vahiy olması gerekmez. Çünkü insan daha baştan ilâhî bir hediyeyle donatılmıştır: dil. Dil yalnızca bir iletişim aracı değildir; eşyanın hakikatine dokunduğumuz, nesnelerin ikinci kez var olduğu bir idrâk vasatıdır. İnsan dilin içine doğduğu için mükellefiyeti de dille birlikte devralır.
لَا يُكَلِّفُ اللّٰهُ نَفْسًا اِلَّا وُسْعَهَا
Lâ yükellifullâhu nefsen illâ vüs‘ahâ
Allah hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez.
Bakara, 286
Fakat Hoca hemen bir sınır çiziyor ve yazının bence en önemli ayrımı burada: mükellefiyeti kavramak başka, mükellefiyetin kaynağı olmak başkadır. İnsan “şunu yapmalıyım” diyebilir, ama o “-meli”nin gücünü kendinden almaz. Başkasına karşı sorumluluk, ancak bir başkasının aracılığı olmadan kavradığımız bir sorumluluktan türeyebilir. Bu yüzden Hoca, Allah inancını insanın bütün sorumluluklarının türediği küllî ilke olarak görüyor ve ateist bir mükellefiyetten söz edilemeyeceğini söylüyor. Ateist olduğunu düşünen insanların ahlâklı olamayacağını söylemiyor; onlar da bir dilin içine doğdukları için teklif kavramını farkında olmadan devralmışlardır. Söylediği şu: iyi ve hak kavramları, kendisi iyi ve hak olan bir ilkeye dayanmadan ayakta duramaz.
Görgün Hoca’nın teşhis ettiği kriz tam olarak bu kopuşun sonucuydu: ölçüyü kendinde arayan insan, sonunda ölçüsüz kalır.
III · Teklifin sonucunu kim bilir?
İnsan sorumlu olduğunu kavrayabiliyorsa, sorumluluğunun ayrıntısını ve sonucunu da kendi bulabilir mi? Hoca bu soruya bir ölçüt koyarak cevap veriyor. Bunu bilecek merci iki şeyi birden bilmeli: insanın bütün varlık seviyelerinde neyin hayır, neyin şer olduğunu, ve ilâhî iradenin insandan tam olarak ne istediğini. İnsan aklı birincisine yaklaşabilir, ama ikincisine kendi başına ulaşamaz. Ölümün ötesine uzanan sonuçları ise hiç bilemez.
Bu iki bilgiyi birlikte taşıyabilecek tek makam nübüvvettir. Hoca’nın ifadesiyle İslam, bütün insanlık tarihini bir nübüvvet tarihi olarak okur:
وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ اُمَّةٍ رَسُولًا
Ve lekad beasnâ fî külli ümmetin resûlen
Andolsun ki biz her ümmete bir peygamber gönderdik.
Nahl, 36
Teklifin ayrıntısı vahiyden, sonuçları ise peygamberin haberinden öğrenilir. Böylece iki teori son basamakta buluşuyor. Filozofların “mesuliyeti” insanın varlığında bir potansiyel olarak duruyor; kelâmcıların “hitabı” o potansiyele bir isim, bir yön ve bir son veriyor. İnsan mükellef olarak var olur, ama mükellefiyetinin ne olduğunu ancak Hz. Muhammed’in (s.a.v.) getirdiği haberle tam olarak bilir.
Sonuç
Ömer Türker Hoca’nın üç sorusu üç cevapla kapanıyor. İnsan, zamanı ve mekânı aşan bir bilinçle hitaba muhatap olabildiği için mükelleftir. Bu bilinç ona sorumluluğunu kavratır, ama o sorumluluğun kaynağı olamaz. Sorumluluğun ayrıntısını ve sonucunu ise ancak bir Nebi bildirebilir. Kısacası insanda bir kulak vardır, ama ses dışarıdan gelir.
Bu sonuç bugün için de bir şey söylüyor. Modern insan kendi kanununu kendisinin koyabileceğini, yani mükellefiyetin kaynağı olabileceğini düşündü. Hoca’nın ayrımı bunun neden ayakta duramadığını açıklıyor: insanın kendi koyduğu bir “-meli”, onu bağlayacak gücü yine kendinden alamaz. Görgün Hoca’nın dediği gibi, ölçüyü kendinde arayan ölçüsüz kalır. Öte yandan Hoca insanı hitap gelmeden önce sağır da saymıyor. Aklı ve dili, ona sorumluluğunu sezdirecek kadar donanımlıdır. Böylece kendini kanun koyucu sanan modern tavır ile aklı büsbütün susturan tavır arasında dengeli bir yer açılıyor.
Teklif, insanın şerefini ve aczini aynı anda kabul etmektir: muhatap olacak kadar yüce, kaynağı olamayacak kadar muhtaç.
Bu yazıyı okurken aklımdan bir âyet çıkmadı: “Nûn. Kaleme ve satır satır yazdıklarına andolsun.” Ömer Türker Hoca dilin insana verilmiş ilâhî bir hediye olduğunu söylüyor. Eğer dil bir hediyeyse, yazmak da bir emanettir. Kalem üzerine yemin edilmesi, yazılanın bir ağırlığı olduğunu gösterir.
O zaman yazboz’un kendisi de bir teklif sayılır. Yazarız, bozarız, yeniden yazarız. Ama her yazdığımızın bir hitaba muhatap olan bir bilincin işi olduğunu, yazdığımızdan da sorumlu olduğumuzu unutmadan. Görgün Hoca ölçüyü, Fazlıoğlu Hoca fazlayı, Ömer Türker Hoca da hitabı hatırlattı. Üçü birlikte okununca şu ortaya çıkıyor: ölçü kendimizde değil; fazla bizim bilgimize sığmaz; hitap ise bize, o fazlanın kendini bildirmesi olarak gelir.
- Ömer Türker, “Teklifin Hakikati: İslam Düşünce Geleneğinden Hareketle Bir Değerlendirme”, Teklif, sayı 1: Mükellefiyet. ↩︎
Bir yanıt yazın