Tahsin Görgün Hoca “Hakikat Meselesi” yazısında bir teşhis koyuyor1. Eskiler hakikati, kendinden emin bir medeniyetin kendini tanıma sorusu olarak müzakere ederdi. Biz ise aynı soruyu bir kriz içinden soruyoruz. Modern düşünce kesinliği hakikatin ölçüsü yaptı. Kesinlik formelliğe, formellik faydaya, fayda da sonunda hiçliğe vardı. Bugün post-truth dediğimiz şey, bu yolun son durağında görünen manzara.
Teşhise büyük ölçüde katılıyorum. Ama yazı en kritik yerde susuyor. Hoca sonunda cevabın “halin şehadeti” içinde aranması gerektiğini söylüyor ve orada bırakıyor. Bu yazı o cümlenin açtığı yerden başlıyor.
Görgün Hoca’da şüphe, Descartes’ın kapısıdır; o kapıdan girenler sonunda nihilizme varmıştır. Buna rağmen ben şüpheyi suçlu bulmuyorum. Şüphe ilmin kapısının anahtarıdır. Doğru sorulmuş bir soru, yanlış cevapları ayıklar, temizler. Soru sormayan, elindeki cevabın yanlış olup olmadığını hiç öğrenemez.
O halde mesele şüphenin kendisi değil, şüphenin nerede durduğudur. Bunu bize en açık gösteren cümle, belki de en çok tekrar ettiğimiz cümledir:
لَا إِلٰهَ إِلَّا ٱللّٰهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ ٱللّٰهِ
Lâ ilâhe illallâh, Muhammedün Resûlullâh
Allah’tan başka ilah yoktur; Muhammed Allah’ın Resûlüdür.
Kelime-i tevhid
Cümle bir olumsuzlamayla açılır: lâ. Önce bütün sahte ilahlar, bütün yanlış cevaplar silinir. Sonra bir olumlama gelir: illâ. Temizlik bitince geriye kalan, artık her şeyin ölçüsü olandır. Ve cümle orada bitmez. İkinci yarısı, bu olumlamanın bize kimin eliyle ulaştığını ve kimin hayatında yaşandığını söyler. Ona aşağıda döneceğim.
Descartes “lâ” kısmını ustalıkla söyledi. Duyulardan, geleneklerden, hatta matematikten bile şüphe etti. Fakat “illâ” kısmını kendine söyledi: her şey silindiğinde geriye “düşünen ben” kaldı. Kusur şüphede değildi; olumlamanın yanlış yere yapılmasındaydı. İnsan kendini kendi varlığının kanıtı yaptı, sonra da bu kanıtı her şeyin temeli. Görgün Hoca’nın “varlığını bildi ama kendini bilmedi” tespiti bence tam buraya oturuyor.
İmam Gazâlî de şüphenin içinden geçmişti. Mîzânü’l-amel’in son satırlarında, şüphelerin insanı hakka götürdüğünü söyler: şüphe etmeyen bakmaz, bakmayan görmez2. Ama Gazâlî’nin şüphesi kendinde durmadı. Akıl ile kendisini aşan arasında bir yol buldu ve o yolu yürüdü.
İlmin eksik kaldığı yerde tecrübe başlar. Halin şehadeti bence budur. Gazâlî el-Munkız’da bunu bir benzetmeyle anlatır: sarhoşluğun tarifini bilmek başka, sarhoş olmak başkadır. Sağlığın tanımını bilen hekim, hasta olabilir. Kitap haritadır. Hâl ise yolculuğun kendisidir3.
Bu yüzden halin şehadeti kitabi bilgiden daha muteberdir. Kitap anlatır, hâl tanıklık eder. Kitaptan öğrenilen bir hakikat başkasına aktarılabilir, ama tanıklık aktarılamaz; ancak paylaşılabilir. Görgün Hoca’nın yakîn eleştirisi de burada anlam kazanıyor: matematik kesinlik ne kadar sağlam olursa olsun, kimseyi bir hakikatin şahidi yapamaz. Şahitlik başına gelmiş olmayı gerektirir.
Fakat burada dürüst olmak gerekir. Hâl tek başına bırakılırsa, Görgün Hoca’nın baştan beri karşı çıktığı yere geri dönebiliriz: insanın her şeyin ölçüsü olduğu yere. Bu sefer mistik bir kılıkta. “Ben gördüm, ben yaşadım” cümlesi doğru da olabilir, vehim de.
Gelenek bu tehlikeyi bildi. Kuşeyrî’nin naklettiğine göre Cüneyd-i Bağdâdî, bu ilmin Kitap ve Sünnet’le kayıtlı olduğunu hatırlatır4. Hâl ilme arz edilir. İlim de hâlle hayat bulur. Hâl olmadan ilim kâldır, sözden ibarettir. İlim olmadan ise hâl denetimsiz bir sel olur.
Bir terazi daha var ve onu bize yine Görgün Hoca gösteriyor: hakikat ile hakkaniyetin aynı kökten gelmesi. Bir hâlin sahici olup olmadığı, sahibinin başkalarına karşı ne kadar hakkaniyetli olduğundan da anlaşılır. Hakikate şahitlik ettiğini söyleyen ama zulmeden birinin şahitliği kendi aleyhinedir. Halin meyvesi ahlaktır; meyvesi çürükse ağacına da bakmak gerekir.
Ama terazinin kendisi nereden geliyor? Bu soru sorulmadıkça buraya kadar söylenen her şey havada kalır.
Tevhidi biz kendi aklımızla keşfetmedik. Onu Hz. Muhammed’in (s.a.v.) getirdiği açıklamalarla öğrendik. En büyük mesaj olan Kur’an da bize onun diliyle, onun hayatıyla ulaştı. Kelime-i tevhidin ikinci yarısı bu yüzden vardır: “lâ” ile “illâ”nın ne demek olduğunu söyleyen ve nasıl yaşanacağını gösteren biri.
لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ ٱللّٰهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ
Lekad kâne leküm fî Resûlillâhi üsvetün hasenetün
Andolsun, Allah’ın Resûlünde sizin için güzel bir örnek vardır.
Ahzâb, 21
Sünnet, onun yaşanmış hâlidir. İlim ile hâlin ayrışmadan bir arada durduğu yer odur: söylediğini yaşamış, yaşadığını söylemiş. Hz. Âişe’ye onun ahlakı sorulduğunda “Onun ahlakı Kur’an’dı” diye cevap verdiği nakledilir5. Kitap ile hâl, onda tek bir hayat olmuştur.
Bu yüzden hâlin terazisi bir kural listesi değil, bir şahsiyettir. Modern insanın krizi ölçüsüz kalmasıysa, ölçü bize bir kitaptan önce bir insanda gösterildi. Descartes “illâ”yı kendine söyledi; biz onu kendimize söylemeyelim diye bize bir örnek verildi. Peygamberin olmadığı bir denklemde her şey eksik kalır: şüphe yolunu bulamaz, hâl terazisini bulamaz, ilim de hayatını.
Peki bu yol hakikate ulaştırır mı? Bilmiyorum. Ama o yolda yürümeye vesile olur.
Bu cümle tevazu gibi görünür ama arkasında bir tercih var. Lessing’in meşhur sözünü hatırlayalım: Tanrı ona bir elinde hakikati, diğer elinde hakikat arayışını uzatsa, arayışı seçeceğini söyler6. Bu modern bir tavırdır: arayış amacın yerine geçer, yolun bir varış noktası olması gerekmez.
“Vesile” kelimesi ise başka bir şey söyler. Yol araçtır, amaç yerinde durur. Ulaştığını iddia etmezsin, ama ulaşılacak bir yer olduğunu da inkâr etmezsin. Nihilizm amacı kaybetmektir. Dogmatizm ise amaca ulaştığını sanmak. Vesile bilinci bu ikisinin arasında yürür.
Görgün Hoca yazısını, halin şahidi olmanın mazhar olmaya talip olmak demek olduğunu ve bu mazharın Âhir Zaman Peygamberi’nden başkası olamayacağını söyleyerek bitiriyor. Bence buradaki kelime “talip”. Hakikate sahip olmak değil, ona talip olmak; bu talebin yolunu, ölçüsünü ve örneğini de ondan almak. Soruyu doğru sormak, yanlış cevapları ayıklamak, tecrübenin şahitliğini ilmin terazisine vurmak, o teraziyi gösterenin izinden yürümek ve yolun bitmediğini bilmek.
Halin şehadeti belki tam olarak budur: hakikate ulaştığının değil, onun yolunda olduğunun şahidi olmak. O yolu en kâmil şekilde yürüyenin izinde.
- Tahsin Görgün, “Hakikat Meselesi”, Teklif, sayı 2: Gerçeklik (17 Aralık 2023). ↩︎
- Gazâlî, Mîzânü’l-amel, nşr. Süleyman Dünyâ (Kahire: Dârü’l-Maârif, 1964), hâtime: الشكوك هي الموصلة إلى الحق، فمن لم يشك لم ينظر، ومن لم ينظر لم يبصر، ومن لم يبصر بقي في العمى والضلال ↩︎
- Gazâlî, el-Munkız mine’d-dalâl, sûfîlerin yolu bahsi. İng. trc. W. Montgomery Watt, The Faith and Practice of al-Ghazali (London 1953), “The Ways of Mysticism”. ↩︎
- Kuşeyrî, er-Risâle, Cüneyd-i Bağdâdî bahsi: علمنا هذا مقيد بالكتاب والسنة. Türkçesi: Süleyman Uludağ, Kuşeyrî Risâlesi (İstanbul 1978). ↩︎
- Müslim, Salâtü’l-müsâfirîn, “Câmiu salâti’l-leyl” bâbı, nr. 746 (Sa‘d b. Hişâm’ın Hz. Âişe’den rivayeti). ↩︎
- G. E. Lessing, Eine Duplik (1778). ↩︎
Bir yanıt yazın